Nguyễn Đức Lam
(Bài viết cho hội thảo về cơ chế bảo hiến phục vụ sửa đổi Hiến pháp 1992 do Viện Nghiên cứu lập pháp tổ chức, 7/2011)
Cơ chế bảo hiến hiểu theo nghĩa hiện nay lần đầu tiên xuất hiện ở Mỹ đầu thế kỷ 19, và không phải trên cơ sở hiến pháp mà từ án lệ. Chánh án Toà án Tối cao J. Marshall phán quyết về vụ Marbury v. Madison (Marbury kiện Madison) năm 1803: “Chỉ có toà án mới có quyền và có nghĩa vụ tuyên bố cái gì được gọi là luật”, “một văn bản luật trái với Hiến pháp không phải là luật”[1]. Tiền lệ này đã đặt nền tảng cho mô hình Mỹ về hoạt động bảo hiến với đặc điểm chính là xem xét tính hợp hiến của các đạo luật do các toà án bình thường thực hiện.
Sau đó, sau Đại chiến thế giới lần thứ I, ở châu Âu đã xuất hiện mô hình của mình, một mô hình mới về nguyên tắc, do học giả người Áo Hans Kelsen sáng tạo ra[2]. Khác biệt chủ yếu của mô hình này so với mô hình Mỹ là hoạt động bảo hiến tách khỏi hệ thống tòa án nói chung và do cơ quan chuyên trách thực hiện: toà án hiến pháp. Mô hình này được gọi là mô hình châu Âu.
Đến nay, sau các giai đoạn phát triển, chế định này đã lan truyền rộng rãi, được khẳng định ở các nước châu Âu, ở nhiều quốc gia mới thành lập sau Đại chiến thế giới lần thứ II tại châu Á, châu Phi, châu Mỹ La tinh, ở các nước Đông Âu cũ, các nước đang phát triển mà trước đó chế định này hoặc bị huỷ bỏ hoặc không hề tồn tại[3]. Đến năm 2008, trong số 191 nước được khảo sát, 158 nước có các quy định liên quan đến cơ chế bảo hiến. Trong đó, 79 nước có quy định trực tiếp trong Hiến pháp về Tòa án hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến; 60 nước quy định về cơ chế bảo hiến của tòa án thường hoặc Tòa án tối cao; một số ít nước như Trung Quốc, Việt Nam, Miến Điện quy định cơ quan lập pháp có thẩm quyền kiểm tra tính hợp hiến[4]. Bên cạnh hai mô hình chính trên đây, còn có mô hình hỗn hợp, mô hình Pháp với Hội đồng bảo hiến, và một số hình thức bảo hiến khác [5].
| Chú dẫn |
Toà án Hiến pháp |
Toà án tối cao |
Hội đồng bảo hiến |
Các dạng khác |
| Kiểu châu Âu |
|
|
|
|
| Kiểu Mỹ |
|
|
|
|
| Kiểu hỗn hợp Âu – Mỹ |
|
|
|
|
| Kiểu Pháp |
|
|
|
|
| Các hình thức khác |
|
|
|
|
| Không có giám sát Hiến pháp |
|
|
|
|
| Khối thịnh vượng chung mới |
|
|
|
|
| Không xác định |
|
|
|
|
Bài viết này điểm lại các mô hình bảo hiến tiêu biểu trên thế giới theo trục các vấn đề sau đây: thẩm quyền của cơ quan bảo hiến; cơ cấu tổ chức; bổ nhiệm thẩm phán, nhất là chánh án; các chủ thể có quyền đưa vấn đề ra cơ quan bảo hiến; đánh giá vị trí, vai trò của cơ quan bảo hiến. Bên cạnh đó, bài viết cũng đưa ra một vài nhận định ban đầu về khả năng lựa chọn của ViệtNam. More
Biết bao lần con đã “nhâm nhi” bài “Hơi thở” của ba mỗi khi nhớ nhà, hồi còn học bên xứ tuyết. Hôm vừa rồi tình cờ lục lại tập thư từ hồi còn ở Nga, thấy thư con gửi ba mẹ và cả nhà, có cả lời “bình” của con về bài thơ ba gửi con “đọc cho vui”. “Hơi thở” làm cho con thêm ấm lòng trong cái lạnh của mùa đông đất khách quê người. 
